Deze documentaire over spelende kinderen is één grote oefening in op je handen zitten

‘Verontrustende zeden’

Claire Simon, die de documentaire filmde op het schoolplein van haar dochter, opent de documentaire met een citaat van Baruch Spinoza. Als een mens onderworpen is aan zijn gevoelens, stelt de filosoof, dan ‘is hij vaak gedwongen om het slechtste te doen, zelfs als hij ziet wat het beste is.’

Die woorden slaan uiteraard op de kinderen op het schoolplein, die absoluut onderworpen lijken te zijn aan hun emoties. Een alliantie kan zomaar uit elkaar vallen, waardoor een eerdere leider van het groepje ineens de sukkel wordt. Hij wordt tegen zijn voetzolen getrapt en gilt als een speenvarken.

In een andere hoek van het plein is een jongetje ‘getrouwd’ met een meisje. Hij kaffert haar uit als ze hem wil helpen met het verzamelen van stokjes voor de elektriciteit van zijn huis. Ze ondergaat het gedwee, maar verlaat hem als een paar pestjochies zijn werk op de grond gooien.

Kijkers waren in de jaren negentig geschokt toen ze Récréations zagen. ‘Deze documentaire laat ons kennismaken met een volk dat verontrustende zeden heeft’, schreef een recensent destijds in Télérama.^* ‘Onrechtmatige opsluitingen, doodsbedreigingen, blinde en herhaalde agressie, plunderingen van winkels, vernieling van woningen…’

Wie dacht dat de kindertijd idyllisch is, komt bedrogen uit. Extra pijnlijk is het dat de kinderen het onrecht van de volwassen wereld lijken te kopiëren op het schoolplein. Dus wil je roepen: ‘Oorlog is niet leuk!’ En: ‘Behandel een vrouw niet zo!’ Maar dat heeft geen zin. Je moet als kijker lijdzaam toekijken wat deze kinderen elkaar aandoen – en dat is maar goed ook.

Laat ze toch met rust

Ga naar een willekeurige speeltuin en je ziet hoe kinderen op de nek worden gezeten. Geen zand in je mond, pak dat schepje niet af, wacht ik maak de glijbaan even droog, niet met je fietsje onder het klimrek, kom we gaan daarheen. Geloof me, ik heb het allemaal gehoord of zelf gezegd. Want al drie jaar ben ik ‘embedded’ in speeltuinen.

Psychologen waarschuwen voor een algemenere trend: kinderen worden de afgelopen decennia meer beschermd. Die afnemende onafhankelijkheid zou zomaar een reden kunnen zijn voor de verslechterde mentale gezondheid van jongeren, stelden psycholoog Peter Gray en collega’s in 2023.^*

Kinderen hebben voldoende vrijheid nodig om zich voor te bereiden op het echte leven. En in Récréations zie je wat het oplevert als je ze inderdaad hun gang laat gaan. Ja, ze slaan elkaar soms de hersens in, maar elke situatie in de documentaire wordt óók weer opgelost.

Zo loopt het geschopte jongetje uiteindelijk hand in hand met twee meisjes de school in. Als je daar als volwassene tussenin was gaan staan, was er van alles verloren gegaan voor de kinderen in deze situatie: een mogelijkheid om voor jezelf of een ander op te komen, om een ruzie op te lossen, om iemand te laten zien dat de baas spelen niet leuk is.

Ik vind Spinoza’s woorden dan ook meer op ons slaan, de volwassenen die deze kinderen het niet zelf laten uitzoeken. Wíj zijn onderworpen – aan overweldigende gevoelens om die lieve, kleine wezens te beschermen tegen al het kwaad in de wereld. En daarmee doen we soms het slechtste. Terwijl we heus kunnen zien wat het beste is.

Tegen het eind van de documentaire staat een kleuter onbedaarlijk te huilen. De kinderen om haar heen springen telkens van een muurtje over een bankje heen. Zij is de enige die niet durft en roept om haar maman. ‘Ik denk dat het in mijn hoofd zit’, zegt ze snikkend. Tot ze, na lang twijfelen, hand in hand met twee andere meiden tóch durft. ‘Want ik kan het.’